Mỗi người tôi gặp đều nói với tôi một câu tương tự: “Tôi biết mình cần thay đổi, nhưng tôi không biết bắt đầu từ đâu.” Câu đó sai từ chữ đầu tiên. Họ không biết mình. Họ chỉ biết hành vi của mình. Và muốn thay đổi hành vi bằng cách tác động vào hành vi, cũng như muốn đổi hướng cây bằng cách bẻ ngọn.
Bạn cần đào xuống. Tôi chia con người thành bốn tầng, như bốn tầng của một tòa thành cổ.
Tầng 1 · Hành Vi: bức tường ngoài
Đây là thứ ai cũng thấy: bạn dậy lúc mấy giờ, bạn tiêu tiền vào đâu, bạn nói gì khi bị chỉ trích. Hầu hết sách phát triển bản thân dừng ở đây. Họ dạy bạn đổi thói quen. Rồi ba tuần sau, bạn quay lại như cũ, và tự trách mình thiếu ý chí.
Bạn không thiếu ý chí. Hành vi của bạn chỉ đang trung thành với tầng bên dưới.
Tầng 2 · Niềm Tin: luật của thành
Dưới mỗi hành vi lặp lại là một niềm tin bạn chưa từng kiểm tra. Bạn trì hoãn không phải vì lười, mà vì sâu bên dưới có một câu: “Nếu tôi cố hết sức mà vẫn thất bại, nghĩa là tôi không đủ giỏi.” Trì hoãn là cách bảo vệ câu đó. Chưa làm thì chưa thua.
Bạn không mua sắm vô độ vì thích đồ. Bạn mua vì có một câu: “Người có đồ đẹp mới được tôn trọng.”
Tầng 3 · Vết Thương: hầm ngục
Niềm tin không tự nhiên mà có. Nó được đúc ra từ những lần bạn đau. Một lần bị chế giễu trước lớp. Một người cha chỉ khen khi bạn đứng nhất. Một lần tin người và mất trắng. Vết thương dạy bạn một bài học, và bài học đó trở thành luật.
Vấn đề là: luật được viết bởi một đứa trẻ tám tuổi đang sợ hãi, vẫn đang điều hành cuộc đời của một người ba mươi tuổi.
Tầng 4 · Động Cơ Gốc: ngai vàng
Ở tầng sâu nhất là thứ bạn thật sự muốn. Không phải tiền, không phải danh tiếng. Đó chỉ là phương tiện. Động cơ gốc là thứ bạn muốn cảm thấy khi có tiền và danh tiếng: được an toàn, được tự do, được tôn trọng, được yêu thương, được làm chủ.
Khi bạn biết động cơ gốc của mình, bạn sẽ thấy rất nhiều mục tiêu bạn theo đuổi chỉ là những con đường vòng, đôi khi còn đi ngược hướng.
| Tầng | Câu hỏi đào xuống | Ví dụ một người |
|---|---|---|
| Hành vi | Tôi lặp lại điều gì dù biết nó hại tôi? | Nhận thêm việc của người khác, luôn nói “được”. |
| Niềm tin | Nếu ngừng làm vậy, tôi sợ điều gì xảy ra? | “Nếu từ chối, họ sẽ thấy tôi vô dụng.” |
| Vết thương | Lần đầu tiên tôi học được điều này là khi nào? | Chỉ được để ý khi giúp đỡ cả nhà. |
| Động cơ gốc | Rốt cuộc tôi muốn cảm thấy điều gì? | Được công nhận là có giá trị, không cần chứng minh. |
Bạn không thể thắng một ván cờ khi chưa biết mình có những quân nào. Và bạn không thể biết mình có những quân nào khi chưa dám mở hộp.
Bài tập mở hộp
Đêm nay, trước khi ngủ, chọn một hành vi bạn ghét ở bản thân. Chỉ một. Viết nó lên đầu trang. Rồi hỏi bốn câu hỏi ở bảng trên, mỗi câu viết ít nhất năm dòng. Đừng viết điều bạn nghĩ là đúng. Viết điều bạn sợ là đúng.
Nếu đến câu thứ ba mà bạn thấy khó chịu, khó thở, muốn gập sổ lại: bạn đang đi đúng hướng. Hầm ngục không bao giờ dễ chịu.
Phần II mở ra bàn cờ lớn hơn: bạn đang chơi ván cờ của ai, ba loại người chơi trên mọi bàn cờ, và vì sao phần lớn chúng ta thua không phải do nước đi sai, mà do ngồi nhầm bàn. Phần III là nơi bạn viết luật chơi của riêng mình, với điều kiện chiến thắng, quân chủ lực, và lịch vận hành 90 ngày…